ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΑΠΑΘΕΟΔΩΡΟΥ: Η ΦΩΝΗ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ

Σε δύο πραγματικά ανατριχιαστικές συμπτώσεις και πάντα λίγο πριν από τα αληθινά γεγονότα, τα βιβλία του Βασίλη Παπαθεοδώρου (σχεδόν όλα από τις εκδόσεις Καστανιώτη) μοιάζουν να προεξοφλούν το μέλλον.

Το 2007 κυκλοφόρησε το εφηβικό μυθιστόρημά του «Χνότα στο τζάμι» με έναν έφηβο ήρωα της ιστορίας να δολοφονείται. Έναν χρόνο αργότερα η χώρα θρηνούσε τον Αλέξανδρο Γρηγορόπουλο. Το πολύ πρόσφατο (εκδόθηκε τον περασμένο Νοέμβριο) «Ημερολόγιο ενός δειλού» θυμίζει επίσης χρονικό προεκτελεσθέντος θανάτου αφού τέσσερις μήνες μετά την κυκλοφορία του πολύ δυνατού αυτού νεανικού βιβλίου γύρω από το bullying θρηνήσαμε ένα αληθινό θύμα – τον πρώτο εξαιτίας της ενδοσχολικής βίας σε αυτήν τη χώρα.

Ο κοφτός λόγος, ο καταιγιστικός ρυθμός, οι φυσικοί διάλογοι στη γλώσσα των νέων και τα εμβόλιμα στοιχεία από την καθημερινή ζωή μας πρωτοστατούν, ενώ τα επίκαιρα θέματα της τρομοκρατίας, του bullying, του ρατσισμού ή της βίας στα γήπεδα διυλίζονται με τόλμη και αμεσότητα. Ο συγγραφέας, στον οποίο οι πιτσιρικάδες εξομολογούνται τα ντέρτια τους στο facebook, γεννήθηκε το 1967 στην Αθήνα. Σπούδασε μεταλλειολόγος και χημικός μηχανικός στο ΕΜΠ και σήμερα εργάζεται ως τραπεζικός υπάλληλος. Το πρώτο βιβλίο του με τίτλο «Σχολική παράσταση» βραβεύτηκε από τη «Γυναικεία Λογοτεχνική Συντροφιά». Από τότε έως σήμερα γράφει παιδικά και εφηβικά μυθιστορήματα, πέντε από τα οποία («Το μήνυμα», «Οι Εννέα Καίσαρες», «Χνότα στο τζάμι», «Στη διαπασών», «Το μεγάλο ταξίδι της κινέζικης πάπιας») διδάσκονται στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, στο Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, σε μετεκπαιδευόμενους δασκάλους. Έχει τιμηθεί δύο φορές με το «Κρατικό Βραβείο Παιδικής Λογοτεχνίας» (2008, 2010), δύο φορές με το Βραβείο του Περιοδικού «Διαβάζω» και με πολλά άλλα λογοτεχνικά βραβεία. Όπως καταλαβαίνετε, το Taλκ είχε πολλά να τον ρωτήσει!

Πώς βρεθήκατε να πιάνετε στα χέρια σας το θέμα του bullying; Έχετε μιλήσει για εκείνο το αγόρι που γνωρίσατε σε μια επίσκεψή σας σε σχολείο, ένα αγόρι με κόμπο στον λαιμό και υγρά μάτια. Το αγόρι ήταν η αφορμή, φαντάζομαι γεγονότα, πληροφορίες και εμπειρίες ετών βρίσκονταν στο μυαλό μου εδώ και χρόνια και απλώς χρειάζονταν μια «σπίθα» για να βγουν προς τα έξω. Το παιδί στην αρχή αρνιόταν να παραδεχτεί σε τρίτο άτομο, σε μένα δηλαδή, αυτό που συνέβαινε. Για να είμαι ειλικρινής, ντρεπόταν, ντρεπόταν πολύ. Του είπα ότι κι εγώ στα μαθητικά μου χρόνια είχα υπάρξει στόχος, αυτό όμως δεν με εμπόδισε να πάω παραπέρα. Στο τέλος της σύντομης συζήτησής μας, το αγόρι πήγε να δακρύσει νιώθοντας κάπως ανακουφισμένο.

Τι αισθανθήκατε μόλις ακούσατε για τον θάνατο του Βαγγέλη; Αυτό που ένιωσε και κάθε σώφρων, λογικός άνθρωπος που έχει τη στοιχειώδη ανθρωπιά μέσα του. Δεν ένιωσα έκπληξη, παρόμοια περιστατικά έχουν συμβεί πολλά στο εξωτερικό. Απλώς, λόγω και του τελευταίου βιβλίου μου «Το ημερολόγιο ενός δειλού», αισθάνθηκα κάπως άβολα, παρόμοια είχα αισθανθεί και το 2008 με τα γεγονότα του Γρηγορόπουλου. Επιπλέον, πέρα από το αποτρόπαιο αυτό γεγονός, είναι απορίας άξιο το κατά πόσο έχει διαβρωθεί και σαπίσει μέρος της κοινωνίας, που δεν μπορεί να καταλάβει, να συνειδητοποιήσει απλά όχι μόνο τον πόνο που προκαλεί στον άλλον, αλλά και έναν βασικό διαχωρισμό εννοιών, νομίζοντας πως το bullying είναι πλάκα και βγάζοντας τον εαυτό της από τη θέση του ηθικού αυτουργού. Ναι, είναι πρωτίστως θέμα ηθικής για την κοινωνία.

Μα πώς μπορεί τελικά να αποκτά ισχυρό αίσθημα σαδισμού ένα παιδί 4 χρόνων; Το παιδί από πολύ μικρό αποκτά τα πρώτες τάσεις που θα διαμορφωθούν αργότερα σε μοτίβα συμπεριφοράς. Πώς είναι δυνατόν να ζηλεύει όντας 1,5 έτους το νεογέννητο αδερφάκι του; Ε, είναι. Και η κατάσταση θα επιδεινώνεται μέσω της άστοχης ή όποιας άστοχης αντιμετώπισης των γονέων. Στο βιβλίο ήθελα να καταδείξω τον ρόλο που παίζει η οικογένεια στη διαμόρφωση του χαρακτήρα του παιδιού, είτε προς τη μία, είτε προς την άλλη κατεύθυνση. Και βέβαια ας μην ξεχνάμε πως επειδή ακριβώς λείπει από τα πολύ μικρά παιδιά η κρίση και η λογική, είναι πολύ ανεπτυγμένη η διαίσθηση. Ένα παιδί μπορεί να διαισθανθεί συμπεριφορές ενηλίκων, ακόμα κι όταν ο ίδιος ο ενήλικας δεν έχει γνώση αυτών. Ένα ελαφρό σημάδι αποδοκιμασίας ένα παιδί το βιώνει σαν απόρριψη, μια υπαναχώρηση, ενδεχομένως σαν αδυναμία.

Πώς μπορούν να ζήσουν καλύτερα τα θύματα του bullying στο μέλλον; Πιστεύω ότι ο καθένας μπορεί να αλλάξει ή να βελτιώσει τον εαυτό του, κάνοντας το πρώτο βήμα με το να αναγνωρίζει τα συναισθήματά του, όσο κακά και να είναι. Με το να έχει επίγνωση δηλαδή για το ποιος είναι και τι θέλει. Είναι δύσκολο να γιατρευτούν ολοκληρωτικά τα τραύματα από το bullying, πάντα κάτι θα μείνει μέσα στις στάχτες. Ένα άλλο βήμα θα ήταν να μπορεί το θύμα να συγχωρέσει τον εαυτό του για το κακό που αφέθηκε να πάθει, πράγμα που πάλι είναι δύσκολο. Το να μην αναλογιστεί κάποιος την όλη κατάσταση, και να προσπαθεί να την απωθήσει χωρίς μια κάποια υποτυπώδη «λύση», οποιασδήποτε μορφής, αυτό πιστεύω ότι είναι το χειρότερο, αυτό που αργότερα τον οδηγεί σε μια πλήρη σχεδόν παράλυση μπροστά από κάθε δυσκολία. Μα πάνω απ’ όλα θα συνιστούσα τα θύματα να μιλάνε στον περίγυρό τους, σε φίλους ή δικούς τους ανθρώπους, όχι για να πάρουν την έτοιμη λύση που δεν υπάρχει, αλλά για να επιβεβαιωθούν ότι δεν φταίνε, να ξεπεράσουν την ντροπή. Η ντροπή και οι ενοχές είναι οι παράγοντες που παίζουν σημαντικό αρνητικό ρόλο στα θύματα.  

Πώς κόβατε βόλτες στο κεφάλι του… δειλού πρωταγωνιστή στο τελευταίο βιβλίο σας; Πώς νιώθατε εκεί στη θέση του; Δεν ξέρω το πώς και το γιατί, πάντως μου ήταν εξαιρετικά εύκολο να μπω στο μυαλό των πρωταγωνιστών, και του θύτη και του θύματος. Αφενός βοήθησε η πρωτοπρόσωπη γραφή του βιβλίου, αφετέρου, ναι, έχω κι εγώ βρεθεί κατά κάποιον τρόπο σε παρόμοια θέση, είτε στο σχολικό, είτε κάνοντας κατάμαυρες σκέψεις περί θανάτου. Πιστεύω ότι αυτές οι μαύρες σκέψεις και η γρήγορη εναλλαγή ακραίων συναισθημάτων δεν είναι κάτι ασυνήθιστο στους εφήβους. Επιπροσθέτως, επειδή ήμουν κατά βάση ένα μοναχικό παιδί, είχα υπερβολικά πολύ χρόνο για να σκέπτομαι μόνος μου. Και συνήθως αυτές οι σκέψεις δεν είναι ρόδινες.

Αυτός ο ιδιαίτερος κόσμος τους είναι που κάνει τους εφήβους να θεωρούνται δύσκολο αναγνωστικό κοινό; Το νεανικό κοινό είναι δύσκολο γιατί αφενός δεν διαβάζει πολύ, και αφετέρου (πράγμα που είναι και το πιο σημαντικό) μεταβάλλεται ραγδαία. Ένας έφηβος δεν είναι το ίδιο παιδί που ήταν μισό χρόνο πιο πριν. Συνεπώς θεωρώ πως είναι αρκετά δύσκολο να τους προσεγγίσεις ως ενήλικας, προτιμούν και θέλουν έναν μεγάλο αδερφό, ένα μεγαλύτερο φίλο, για να τον εμπιστεύονται. Αυτό προσπαθώ να περάσω στα βιβλία: αληθινά συναισθήματα, αληθινές καταστάσεις, που να προσφέρουν μια ταύτιση με τον αναγνώστη. Η πρόκληση να κερδίσεις το εφηβικό κοινό έγκειται στην εμπιστοσύνη, στο να μην το κοροϊδέψεις ψευτονεανίζοντας. 

Βία στα γήπεδα-την έχετε ζήσει; Γιατί είναι τόσο ισχυρό ναρκωτικό; Δεν την έχω ζήσει από κοντά για να είμαι ειλικρινής, πέρα απ’ ό,τι έχω διαβάσει ή δει στην τηλεόραση. Κι αυτά όμως είναι αρκετά. Οι νέοι θέλουν να ανήκουν κάπου και παράλληλα να ξεχωρίζουν, δύο φαινομενικά αντίρροπες τάσεις που κατά περίεργο και αρρωστημένο τρόπο συγκλίνουν εύκολα στο να είναι κάποιος μέλος μιας θύρας («ανήκω σε ομάδα») και παράλληλα να ξεχωρίζει μέσω της δύναμης και της οργής με τους ομοίους του. Φυσικά δεν υποτιμώ εδώ τον παράγοντα της καθοδήγησης, που είναι υπαρκτός.

Η βία γενικώς έχει εξέχουσα θέση στα βιβλία σας. Θεωρείτε ότι αυτό είναι το μείζον ζήτημα στις ζωές μας σήμερα; Η βία παίζει ρόλο στα βιβλία μου, όχι απλώς για να υπάρχει, αλλά ως συστατικό μιας άρρωστης κοινωνίας, που πρέπει να μεταλλαχθεί, να αλλάξει. Κατά κάποιον τρόπο ξορκίζω το κακό παρουσιάζοντάς το. Δεν το θεωρώ μειονέκτημα αυτό, ήδη κυκλοφορούν άπειρα βιβλία που δεν αγγίζουν αυτά τα θέματα που σχετίζονται με την κάθε μορφής βίας, δεν πειράζει που υπάρχουν και κάποια στα οποία διαδραματίζει ρόλο. Αρκεί να γίνεται αντιληπτό το μήνυμα περί μη βίας, εκεί εστιάζω την προσοχή μου.  

Στη «Λευκή Απεργία των ροζ φλαμίνγκο» βάλατε στο παιχνίδι και την οικολογία -κάτι που τα νέα παιδιά θεωρούν μάλλον βαρετό. Τα φλαμίνγκο είναι εμπνευσμένα από πραγματική ιστορία, που την είχα διαβάσει και μου άρεσε να τη γράψω. Θεωρώ ότι κάποια θέματα στα παιδικά βιβλία είναι ξαφνικά της μόδας και μετά εξαφανίζονται, σαν να λύθηκαν ως διά μαγείας μόνο και μόνο επειδή κυκλοφόρησαν ένα σωρό βιβλία πάνω σ’ αυτό το θέμα. Τώρα είναι το bullying, αμέσως πιο πριν η διαφορετικότητα, παλιότερα η οικολογία, η νευρική ανορεξία κ.λπ. Σαφώς και δεν επηρεάζομαι από τις μόδες, προσπαθώ τουλάχιστον. Αυτό που έχω σαν πυξίδα στο μυαλό μου είναι να διηγηθώ μια ιστορία που να αρέσει σε εμένα, αλλά παράλληλα να βάλω και μια συγγραφική πρόκληση στον εαυτό μου, ένα «εμπόδιο» στη γραφή, για να αποκτήσω ενδιαφέρον και παράλληλα να εξελιχθώ όσο γίνεται.

Όταν είστε τετ α τετ με τους εφήβους για ποια πράγματα σας μιλάνε; Για όλα, γι’ αυτά που τους προβληματίζουν. Θεωρώ μεγάλη μου χαρά και τιμή που αρκετοί μού μιλάνε στο Facebook, μου λένε τα δικά τους, επιδιώκουν να με γνωρίσουν, δείχνουν να με εμπιστεύονται. Η σχέση είναι αμφίδρομη έτσι, κερδίζουν και οι δύο πλευρές- και αυτοί κι εγώ. Προσπαθώ να είμαι συμβουλευτικός, αν μου ζητηθεί, και προσπαθώ να μην είμαι επικριτικός, αυτό θα διατάρασσε την επικοινωνία.

Στις επισκέψεις σας, από το δημοτικό μέχρι το λύκειο, τι κατάσταση βλέπετε να επικρατεί στα σχολεία; Η εντύπωση που αποκομίζω είναι πως υπάρχει ένα τεράστιο δυναμικό, μια θέληση εκ μέρους των παιδιών να κάνουν κάτι, να ψαχτούν. Υπάρχει μια δημιουργική ανησυχία, που τις περισσότερες φορές δεν βρίσκει την κατάλληλη διέξοδο. Σε αυτό φταίει βέβαια και το εκπαιδευτικό σύστημα και όλο το κύκλωμα του σχολείου.

Πού κινείται σήμερα το παιδικό/εφηβικό βιβλίο; Υπάρχει καταιγισμός τίτλων, υπάρχει όμως και ζουμί; Η ποιότητα είναι αντιστρόφως ανάλογη με την ποσότητα. Υπάρχει πληθώρα τίτλων που κατά τη γνώμη μου δρα αποπροσανατολιστικά – πληθώρα εκδηλώσεων, σεμιναρίων, επισκέψεων κ.λπ. Το αποτέλεσμα είναι πενιχρό σε σύγκριση με τα παλιότερα χρόνια που δεν υπήρχε τίποτα και το αναγνωστικό κοινό είναι περίπου το ίδιο αριθμητικά με το σημερινό. Φταίει που δεν υπάρχει αναγνωστική παιδεία, γιατί άμα δεν διαβάζουν οι γονείς, τότε πώς θα μάθουν τα παιδιά; Φταίει που κυκλοφορούν βιβλία κακά, χωρίς πρωτοτυπία και καινοτομία, ενώ προβάλλονται δυσανάλογα πολύ; Θα έλεγα ότι ο συνδυασμός απαίδευτων συγγραφέων, απαίδευτων γονιών και απαίδευτων εκπαιδευτικών, δημιουργούν απαίδευτους αναγνώστες. Προφανώς και υπάρχουν και πολύ καλά βιβλία και συγγραφείς, γονείς και εκπαιδευτικοί, εννοείται ότι δεν είμαι αφοριστικός και ισοπεδωτικός. Αν ήταν όμως να επιρρίψω την ευθύνη σε κάποιον, τότε σίγουρα δεν θα την έριχνα στα παιδιά.

Τα βιβλία σας βάζουν και τη σύγχρονη ελληνική πολιτική στο κάδρο. Στο μυθιστόρημα «Στη διαπασών», που εκδόθηκε το 2009, ο χρυσαυγιτισμός κάνει την εμφάνισή του στα Καμίνια και θυμίζει αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Οι έφηβοι ήταν η πιο… αγαπημένη ηλικιακή ομάδα της Χρυσής Αυγής. Πόσο απομακρυσμένοι ήταν οι νέοι μας από την πολιτική συνείδηση τα τελευταία χρόνια και πώς μπορούν να μπουν στο παιχνίδι της συμμετοχής στα κοινά με έναν υγιή τρόπο; Όλα τα βιβλία μου, ακόμα και τα χριστουγεννιάτικα, εμπεριέχουν έντονα το στοιχείο της πολιτικοποίησης, τουλάχιστον της πολιτικής θέσης, του στίγματος. Για να είμαι ειλικρινής, δεν ξέρω αν οι νέοι ήταν απομακρυσμένοι ή απλώς δεν είχαν συνειδητοποιήσει το πόσο ενδιαφέρονται για θέματα ευρύτερης πολιτικής ή κοινωνικά θέματα. Για μένα ο πιο υγιής τρόπος θα ήταν να αρχίσουν να επενδύουν στην εξέλιξή τους ως άτομα-μέλη μιας κοινωνίας, στην εκπαίδευσή τους, στην αυτοβελτίωσή τους.

Σήμερα κάποια από τα παιδιά που επισκέπτεστε στα σχολεία μπορεί αύριο να θέλουν να σπάσουν μια τράπεζα σαν αυτήν που δουλεύετε. Πώς μπορούμε να κρατήσουμε τους νέους ενταγμένους με θετικό τρόπο σε μια κοινωνία που σαπίζει; Με το να τους βάλουμε να αντικρίσουν στον καθρέφτη τον εαυτό τους, με το να μη χαϊδεύουμε τα αυτιά τους. Κάθε πράξη έχει συνέπειες, κάθε άνθρωπος έχει δικαιώματα, καθήκοντα και υποχρεώσεις. Μα, πάνω απ’ όλα με το να επιμείνουμε στο να ταυτίζονται οι αξίες με τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους. Πολλά προβλήματα στην κοινωνία υπάρχουν διότι οφείλονται σε εσωτερικές συγκρούσεις των μελών της κοινωνίας. Το να μην αναγνωρίζει κάποιος με τη συμπεριφορά του σε κάποιον άλλον αυτό που απαιτεί να του αναγνωριστεί από τον άλλον, αυτό είναι πρόβλημα. Π.χ. το να καταδικάζεις το bullying χειραγωγώντας και καταπιέζοντας τους δικούς σου ανθρώπους ταυτοχρόνως, αυτό είναι πρόβλημα.

Μια συμβουλή για τους γονείς αυτής της χώρας σήμερα; Τα παιδιά κατά κύριο λόγο διαμορφώνουν χαρακτήρα και κώδικες, επηρεαζόμενα από αυτούς. Συνεπώς προτού βαλθούν να συνετίσουν, ας σκέπτονται καλύτερα τι μπορούν να αλλάξουν οι ίδιοι στη συμπεριφορά τους και στον τρόπο αντιμετώπισης καταστάσεων. Κοινώς, μην απαιτούν από τα παιδιά πράγματα που δεν τους έχουν δείξει. Αυτό φαντάζομαι πως θα ήταν μια καλή αρχή.